یحیی علوی‌فرد: عشق به شعر کودک، مهم‌ترین راهبرد من برای حضور در جهان است
نویسنده و شاعر کودک و نوجوان خراسان شمالی که با مجموعه شعر «ساحل» به موفقیت بین‌المللی دست یافته است، از مسیر متفاوت تحصیلی خود، ابداع قالب «شعرک»، تجربه نشر مستقل، ظرفیت‌های زبان مادری و ضرورت حفظ کودکی در آموزش فلسفه می‌گوید.
شاعر و نویسنده کودک و نوجوان خراسان شمالی از تجربه‌های ادبی خود، موفقیت مجموعه شعر کردی «ساحل» در سوئد، چالش‌های نشر مستقل و ضرورت شناخت جهان کودکان می‌گوید.
خبرنگار ارمغان: یحیی علوی‌فرد، شاعر و نویسنده کودک و نوجوان، از مسیر ادبی خود، موفقیت بین‌المللی مجموعه شعر کردی «ساحل» و برنامه‌هایش برای پرورش استعدادهای تازه در بجنورد می‌گوید.
از حوزه علمیه تا روان‌شناسی و ادبیات؛ دو بال برای پرواز
ارمغان: مسیر تحصیلی شما از حوزه علمیه آغاز شد و بعد به روان‌شناسی و ادبیات فارسی رسید. این تجربه‌های متفاوت چگونه در شکل‌گیری جهان فکری و ادبی شما نقش داشتند؟
یحیی علوی‌فرد: درود بیکران بر مخاطبان عزیز. پس از پایان دبستان وارد حوزه علمیه شدم، اما احساس می‌کردم برای این مسیر ساخته نشده‌ام. حدود ۱۰ تا ۱۵ سال پیش از حوزه خارج شدم. در همان سال‌های نخست، در کنار تحصیل حوزوی، دوره‌های سیکل و دیپلم را گذراندم و سپس در رشته روان‌شناسی تا مقطع کارشناسی و در رشته ادبیات فارسی تا مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری ادامه تحصیل دادم.
انتخاب روان‌شناسی و ادبیات برایم حساب‌شده بود. سال ۱۳۷۲ که با شعر کودک آشنا شدم، دریافتم پیش از شناخت ادبیات، باید مخاطب کودک را بشناسم؛ به همین دلیل سراغ روان‌شناسی رفتم. این رشته در شناخت دنیای کودکان بسیار به من کمک کرد. پس از آن نیز ادبیات فارسی خواندم تا با پیشینه ادبی و فرهنگی ایران آشنا شوم.
این دو رشته در مسیر کاری‌ام مانند دو بال بوده‌اند؛ یکی به من کمک کرده است مخاطبم را بشناسم و دیگری ابزار شناخت زبان، ادبیات و میراث فرهنگی را در اختیارم گذاشته است. به نظرم، کسی که برای کودکان می‌نویسد، باید هم دنیای مخاطب خود را بشناسد و هم با زبان و پشتوانه فرهنگی آثارش آشنا باشد.
«شعرک»؛ قالبی کوتاه با ویژگی‌های مستقل
ارمغان: شما به ابداع قالب «شعرک» شناخته می‌شوید. چه نیازی در ادبیات کودک احساس کردید که به شکل‌گیری این قالب انجامید؟ آیا شعرک پاسخی به تغییر ذائقه مخاطب و علاقه به شعرهای کوتاه بود؟
یحیی علوی‌فرد: بحث شعرک از پژوهش‌های پایان‌نامه کارشناسی ارشد من آغاز شد که موضوع آن ادبیات کودک بود. هنگام بررسی قالب چهارپاره، متوجه شدم می‌توان یک بند چهارپاره را با رعایت مجموعه‌ای از شرایط، به‌عنوان قالبی چهارمصراعی و مستقل در نظر گرفت؛ قالبی که بتواند در کنار دوبیتی و رباعی قرار بگیرد، اما محدودیت‌های آن‌ها را نداشته باشد.
در ادبیات کلاسیک نیز نمونه‌های دوبیتی در آثار شاعران، به‌ویژه در گلستان سعدی، دیده می‌شود. شعرک از برخی ویژگی‌های چهارپاره و دوبیتی بهره می‌گیرد، اما آنچه این قالب را متمایز می‌کند، مجموعه‌ای از خصوصیات ساختاری و معنایی آن است.
تنوع در جایگاه قافیه، تنوع وزنی، بسته بودن معنا، تأکید بر هسته اصلی شعر و، مهم‌تر از همه، کودکانه بودن، از ویژگی‌های شعرک است.
این قالب را در مجموعه‌ای از یادداشت‌ها در خبرگزاری شبستان معرفی و ترویج کردم. بعدها نیز در مقاله‌ای با عنوان «قالب‌های کوتاه در شعر کودک»، بوطیقای شعرک را ارائه دادم.
توجه مخاطبان به ایجاز و شعرهای کوتاه، به استقبال شاعران کودک از این قالب کمک کرد. این اتفاق هم‌زمان با معرفی قالب سه‌گانی در ادبیات بزرگسال، توسط دکتر علیرضا فولادی، بود.
با این حال، به باور من، کوتاهی شعر به‌تنهایی برای شکل‌گیری یک قالب ادبی کافی نیست. شعر باید ساختار، ویژگی‌های زبانی و معنایی و تناسب لازم با مخاطب خود را داشته باشد. شعرک نیز بر همین اساس شکل گرفت و معرفی شد.
باغچق؛ خاطره‌ای که به شعر تبدیل می‌شود
ارمغان: خراسان شمالی و فضای بومی باغچق چه سهمی در تصویرسازی‌ها و جهان شعری شما دارند؟ آیا می‌توان رد زندگی و خاطرات کودکی را در آثار شما دنبال کرد؟
یحیی علوی‌فرد: خاطرات و اقلیم زیستی در شعر، به‌ویژه شعر کودک، تأثیر زیادی دارند. شاعر کودک باید بتواند به دوران کودکی خود بازگردد یا به دنیای کودکان نزدیک شود. این ارتباط به او کمک می‌کند جهان کودکانه را در درون خود بازسازی کند و سپس به سرایش شعر بپردازد.
بیشتر شعرهای کودک من ریشه در تجربه‌های زیسته‌ام در کوچه‌پس‌کوچه‌های باغچق دارند. بسیاری از دوستان شاعر من نیز که برای کودکان می‌سرایند، از چنین تجربه‌هایی بهره می‌گیرند.
به نظرم، شاعر کودک نمی‌تواند تنها با دانستن قواعد شعر و شناخت ادبیات، جهانی کودکانه خلق کند. او باید با خاطرات، احساسات، بازی‌ها، شادی‌ها و حتی اندوه‌های دوران کودکی ارتباط برقرار کند. این بازگشت به کودکی به شاعر کمک می‌کند جهان را از زاویه نگاه کودک ببیند.
برای من، باغچق فقط محل تولد نیست؛ بخشی از حافظه و تجربه زیسته‌ای است که در شعرهایم حضور دارد. بسیاری از تصویرها و احساس‌هایی که در شعر کودک به کار می‌برم، ریشه در همان زندگی و خاطرات دارند.
از باغچق تا گوتنبرگ؛ تجربه جهانی شدن آثار
ارمغان: مجموعه شعر «ساحل» در سوئد موفق به کسب جایزه کتاب سال کودک شده است. این موفقیت چه معنایی برای شما دارد و چه پیامی برای نویسندگانی دارد که می‌خواهند آثارشان به مخاطبان جهانی معرفی شود؟
یحیی علوی‌فرد: کتاب‌های کودک من تاکنون به چند زبان ترجمه شده‌اند. کتاب «نوآوری این است» به زبان‌های اسپانیایی، پرتغالی، انگلیسی و عربی و همچنین با الفبای تاجیکی چاپ و منتشر شده است. نسخه انگلیسی آن در سال ۲۰۱۲ در رویداد سالانه کتابخانه مونیخ معرفی شد. نسخه‌های اسپانیایی و پرتغالی نیز در سال ۲۰۱۴ در رویدادی بین‌المللی در اروگوئه و آمریکای لاتین حضور داشتند.
مجموعه کتاب‌های کردی کودک من در ترکیه چاپ شده‌اند و در سال ۲۰۲۴ در جشنواره بین‌المللی هژار برگزیده شدند. کتاب «دوره‌گردها» نیز در سال ۲۰۲۵ به زبان عربی ترجمه شد و در نمایشگاه بین‌المللی کتاب شارجه رونمایی شد. همچنین نخستین مجموعه شعر بزرگسال من، شامل غزل‌های عاشقانه کردی، در سال ۲۰۲۵ در سوئد به چاپ رسید.
مجموعه شعر کودک کردی «ساحل» یا «Perav» نیز در سال ۲۰۲۶ در نمایشگاه کتاب گوتنبرگ سوئد حضور داشت و در پایان نمایشگاه جایزه کتاب سال را دریافت کرد.
از میان مجموعه شعرهای کودک خودم، «ساحل» را بیشتر دوست دارم؛ چون به زبان مادری‌ام نوشته شده است. همچنین در تولید این کتاب از تجربه نزدیک به سه دهه فعالیت شعری‌ام بهره گرفته‌ام.
برای من، این موفقیت فقط دریافت یک جایزه نیست. این کتاب به زبان مادری‌ام نوشته شده و بخشی از هویت فرهنگی و تجربه ادبی‌ام را در خود دارد. اینکه چنین اثری در یک رویداد بین‌المللی مورد توجه قرار می‌گیرد، برایم ارزشمند است.
تجربه من نشان می‌دهد آثار ادبی می‌توانند از مرزهای زبانی و جغرافیایی عبور کنند. ترجمه و حضور در رویدادهای بین‌المللی فرصت‌هایی هستند که آثار را به مخاطبان تازه معرفی می‌کنند. با این حال، من سال‌هاست فعالیت ادبی‌ام را بر اساس علاقه و راهبرد شخصی خود دنبال می‌کنم و برای ادامه این مسیر، بیش از هر چیز به ادبیات و ظرفیت‌های آن تکیه دارم.
فلسفه برای کودکان؛ پرورش پرسشگری بدون گرفتن فرصت کودکی
ارمغان: شما در کنار نویسندگی، در حوزه فلسفه برای کودکان یا «فبک» نیز فعالیت داشته‌اید. این رویکرد چه نسبتی با ادبیات کودک دارد و چگونه می‌تواند به رشد خلاقیت و تفکر کودکان کمک کند؟
یحیی علوی‌فرد: رویکرد فلسفه برای کودکان با تلاش ماتیو لیپمن، مارگارت شارپ و دیگران مطرح شد تا زمینه پرورش تفکر و پرسشگری در کودکان فراهم شود. این رویکرد با ترجمه آثار این پژوهشگران، از جمله به همت دکتر یحیی قائدی و دیگران، در اواخر دهه ۱۳۸۰ در ایران گسترش یافت و امروز حوزه‌ای گسترده و متنوع است.
پرورش تفکر و پرسشگری در کودکان، در نگاه نخست، رویکردی مثبت است. من هم در آثارم به این موضوع توجه داشته‌ام، اما امروز درباره برخی رویکردهای فبک و شیوه اجرای آن نگرانی‌هایی دارم. تأکید افراطی بر عقل‌گرایی ممکن است فرصت کودکی را از کودکان بگیرد.
من با اصل پرورش تفکر و پرسشگری مخالف نیستم؛ نگرانی‌ام از جایی آغاز می‌شود که بخواهیم کودکان را بیش از اندازه درگیر فرایندهای عقلانی کنیم و فرصت تجربه طبیعی کودکی را از آن‌ها بگیریم.
کودک باید فرصت بازی، خیال‌پردازی، شگفت‌زده شدن و شناخت جهان از راه تجربه‌های متناسب با سن خود را داشته باشد. اگر قرار است فلسفه و ادبیات در خدمت رشد او باشند، باید به این نیازها نیز توجه کنند. پرورش تفکر مهم است، اما نباید به بهای محدود شدن دنیای کودکانه تمام شود.
انتشارات «عموعلوی»؛ فرصتی برای آثار کمتر دیده‌شده
ارمغان: شما مدیریت انتشارات «عموعلوی» را نیز بر عهده دارید. چه تجربه‌ای باعث شد به فکر تأسیس این انتشارات بیفتید و مهم‌ترین چالش نویسندگان و ناشران مستقل چیست؟
یحیی علوی‌فرد: در سال ۱۳۷۲ با کمک دوست عزیزم، علی‌محمد شهیدی‌فر، با شعر کودک آشنا شدم. پس از آن، در جلسه هفتگی شعر کودک و تربیت مربی کودکان در قم شرکت کردم. مدیریت این جلسه با استاد تقی متقی بود. مدتی بعد نیز با استادانی مانند محمود پوروهاب، بیوک ملکی، زنده‌یاد قیصر امین‌پور و مصطفی رحماندوست آشنا شدم و شعر کودک را به‌صورت جدی و حرفه‌ای دنبال کردم.
در آن جلسات، دوستان شاعری حضور داشتند که شعرهای خوبی می‌سرودند، اما ناشران تهران از انتشار آثارشان خودداری می‌کردند. همین مسئله باعث شد انتشارات «عموعلوی» را بنیان‌گذاری کنم.
در سال‌های نخست، بیشتر کتاب‌های شاعران همان جلسات را منتشر کردم؛ آثاری که برخی از آن‌ها جوایز ملی خوبی نیز گرفتند. این فعالیت ادامه داشت، اما چند سال به دلیل مشکلات مالی کم‌رنگ شد.
با همت پسرم، امیرعباس علوی‌فرد، دوباره انتشارات را فعال کردیم و امیدواریم به‌زودی آثار ارزشمندی برای کودکان منتشر کنیم.
تأسیس این انتشارات از یک نیاز واقعی آغاز شد: آثاری وجود داشتند که ظرفیت انتشار داشتند، اما امکان راه یافتن به چرخه نشر را پیدا نمی‌کردند. به همین دلیل تصمیم گرفتم فضایی فراهم کنم تا این آثار فرصت انتشار داشته باشند.
راهبرد شخصی برای حضور در جهان؛ عشق به ادبیات
ارمغان: برای معرفی ادبیات کودک ایران در عرصه جهانی چه راهبردی را پیشنهاد می‌کنید؟ آیا برای ترجمه یا انتشار آثار تازه در خارج از کشور برنامه مشخصی دارید؟
یحیی علوی‌فرد: من سال‌هاست برای نهادها و ادارات پیشنهادی ندارم. چند سال است که با راهبرد فردی خودم، شعرها و آثارم را تولید و منتشر می‌کنم.
عشق و علاقه من به شعر کودک وصف‌ناپذیر است. هیچ‌وقت به آن به‌عنوان شغل یا منبع درآمد نگاه نکرده‌ام. تنها موتور محرکه من در این سال‌ها، عشق بی‌کرانم به ادبیات بوده است. در واقع، مهم‌ترین راهبرد من عشق به شعر کودک است.
این عشق می‌تواند پلی میان فرهنگ‌ها و ملیت‌های مختلف باشد. به باور من، همین پیوند است که امکان ارتباط آثار ادبی با مخاطبان و محافل جهانی را فراهم می‌کند.
من مسیر خود را با علاقه به شعر کودک آغاز کردم و همچنان همین علاقه مرا به ادامه کار وادار می‌کند. ترجمه آثار و حضور آن‌ها در رویدادهای بین‌المللی بخشی از این مسیر بوده است، اما انگیزه اصلی‌ام همچنان ادبیات و نوشتن برای کودکان است.
تمرکز بر شعر کردی کرمانجی و آثار تازه
ارمغان: در حال حاضر روی چه موضوع‌ها و قالب‌هایی کار می‌کنید؟ آیا در برنامه‌های آینده‌تان تجربه‌های تازه‌ای در زبان، قالب یا شیوه انتشار آثار دارید؟
یحیی علوی‌فرد: در سال‌های گذشته، علاوه بر شعرک، موضوعات تازه دیگری را نیز در ادبیات کودک مطرح کرده‌ام؛ از جمله «وزن ارزشی در شعر کودک»، گونه نوپدید «شعر کودک درون»، فرضیه «ضدقافیه» و مدرن کردن سه‌خشتی‌های کردی کرمانجی. موضوعات دیگری نیز در این حوزه دنبال کرده‌ام.
در حال حاضر تمرکزم بیشتر بر شعر کردی کرمانجی، به‌عنوان زبان مادری‌ام، است. چند مجموعه شعر کودک در دست تألیف و آماده‌سازی برای چاپ دارم. دومین کتاب شعر بزرگسال من نیز در حال آماده‌سازی برای انتشار است.
زبان مادری برای من اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌خواهم در این مرحله از فعالیت ادبی‌ام بیشتر به ظرفیت‌های آن بپردازم. شعر کردی کرمانجی بخشی از هویت فرهنگی من است و پرداختن به آن، امکان تجربه‌های ادبی تازه‌ای را فراهم می‌کند.
در کنار این آثار، چند پژوهش درباره ادبیات کردی و ادبیات کودک آماده انتشار دارم که قرار است به‌زودی در ایران، ترکیه و اروپا منتشر شوند.
بازگشت به بجنورد؛ همراهی با نسل تازه نویسندگان
ارمغان: پس از بازگشت به بجنورد، چه فعالیت‌هایی برای شناسایی و پرورش استعدادهای علاقه‌مند به شعر و ادبیات کودک آغاز کردید؟
یحیی علوی‌فرد: پس از نزدیک به ۳۰ سال، در سال ۱۴۰۰ به شهر خودم، بجنورد، برگشتم. در ابتدا برقراری ارتباط با فرهنگ عمومی و فضای ادبی شهر برایم دشوار بود. تصور نمی‌کردم در بجنورد افراد زیادی به ادبیات کودک علاقه‌مند باشند.
اما به‌تدریج با علاقه‌مندان این حوزه ارتباط برقرار کردم و جلسات هفتگی انجمن «دولانه» را با همراهی خانم زهرا داوری، شاعر کودک، و خانم نوشین شعبانی، نویسنده کودک، در کتابخانه مرکزی بجنورد برگزار کردیم. این برنامه با همکاری آقای رضا آدمیان و همکارانشان نیز ادامه دارد و کارگاه شعر کودک ما هر پنجشنبه ساعت ۱۰ صبح در کتابخانه مرکزی بجنورد برگزار می‌شود.
در این جلسات، علاقه‌مندان در سنین مختلف گرد هم می‌آیند؛ کسانی که با عشق و انگیزه می‌خواهند شاعر یا نویسنده کودک شوند. دیدن این اشتیاق برایم بسیار خوشحال‌کننده است. در میان شرکت‌کنندگان استعدادهایی می‌بینم که مرا به آینده ادبیات کودک در بجنورد و خراسان شمالی امیدوار می‌کند.
به نظرم، علاقه‌مندان باید در کنار مطالعه آثار ادبی و آشنایی با اصول نوشتن، تجربه‌های زیسته خود را جدی بگیرند و برای شناخت دنیای کودکان وقت بگذارند. نوشتن برای کودک تنها به دانستن قواعد ادبی محدود نمی‌شود؛ این کار به مشاهده، همدلی، تخیل و ارتباط واقعی با مخاطب نیاز دارد.
من همچنین به‌عنوان مدرس ادبیات کودک در دانشگاه بجنورد فعالیت می‌کنم و تلاش دارم تجربه‌ها و دانسته‌هایم را در اختیار علاقه‌مندان این حوزه قرار دهم. امیدوارم همراهی دانشگاه، کارگاه‌های ادبی و انجمن‌های فرهنگی بتواند زمینه رشد نویسندگان جوان و تقویت جریان ادبیات کودک در استان را فراهم کند.
در کنار فعالیت‌های آموزشی و ادبی، چند پژوهش درباره ادبیات کردی و ادبیات کودک آماده چاپ دارم که قرار است به‌زودی در ایران، ترکیه و اروپا منتشر شوند. چند مجموعه شعر کودک و دومین کتاب شعر بزرگسال من نیز در دست آماده‌سازی برای انتشار است.
علاقه من به شعر کودک همچنان ادامه دارد و امیدوارم با نوشتن، پژوهش و همراهی با نسل تازه نویسندگان، سهمی در گسترش ادبیات کودک و معرفی ظرفیت‌های زبان و ادبیات کردی داشته باشم.
در پایان، شعری درباره کودکان تقدیم می‌کنم:
شیرین شیرین
شیرین کوچک
همبازی‌اش بود
شادی، عروسک
شیرین و شادی
خوشحال خوشحال
سرگرم بازی
در گوشه هال
یک روز اما
یک روز غمگین
یکدفعه گم شد
شادی شیرین
او بی‌خبر ماند
از حال شادی
باید بگردیم
دنبال شادی
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.