کتابخانه‌ای که برای زندگی مردم برنامه دارد
کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان، در ۱۵ کیلومتری بجنورد، با بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب، به یکی از کانون‌های مهم فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی منطقه تبدیل شده است. این کتابخانه که در سال ۱۳۹۰ تأسیس شده، فراتر از خدمات سنتی کتابداری، با برگزاری کارگاه‌های مهارت‌آموزی، نمایشگاه‌های هنری و برنامه‌های ویژه کودکان، نوجوانان و بانوان، در مسیر توانمندسازی جامعه محلی گام برمی‌دارد. نرگس فهیم، کتابدار این مجموعه، در گفت‌وگو با هفته‌نامه «ارمغان»، ضمن تشریح ظرفیت‌ها و چالش‌هایی همچون کمبود اعتبار، نیروی انسانی و دشواری دسترسی روستاییان، از چشم‌انداز ایجاد بازارچه محلی و پیوند آموزش، تولید و فروش سخن می‌گوید؛ طرحی که می‌تواند نقش کتابخانه را در توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی منطقه گسترش دهد.
گزارش ویژه «ارمغان» از کتابخانه‌ای که می‌خواهد فراتر از مرزهای کتاب‌خوانی، به کانون توسعه فرهنگی و اقتصادی منطقه تبدیل شود
کتابخانه‌ای که برای زندگی مردم برنامه دارد
از قفسه‌های کتاب تا رؤیای بازارچه محلی در حصار گرمخان
در فاصله ۱۵ کیلومتری بجنورد، جایی میان باغ‌های سرسبز، زمینهای کشاورزی و روستاهایی که زندگی در آن‌ها با تلاش کشاورزان و دامداران جریان دارد، کتابخانه‌ای فعالیت می‌کند که مأموریت خود را فراتر از امانت دادن کتاب تعریف کرده است. کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان، با بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب، فضاهای آموزشی و فرهنگی و برنامه‌هایی برای کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها، می‌کوشد به کانونی برای پرورش استعدادها، تقویت مشارکت اجتماعی و حتی رونق کسب‌وکارهای محلی تبدیل شود. با این حال، فاصله جغرافیایی، کمبود نیروی انسانی و محدودیت اعتبارات، موانعی جدی بر سر راه تحقق این چشم‌انداز است.
گزارش و گفت‌وگو: مهدی جنتی | هفته‌نامه ارمغان
کتابخانه‌ای در میان باغ‌ها و روستاها
برای شناخت جایگاه یک کتابخانه عمومی، گاهی باید پیش از ورود به ساختمان آن، جغرافیا و زندگی مردمی را شناخت که قرار است مخاطبان خدماتش باشند.
حصار گرمخان، شهری در حدود ۱۵ کیلومتری بجنورد، مرکز خراسان شمالی، از جمله مناطقی است که طبیعت، کشاورزی و فرهنگ بومی در شکل‌گیری هویت اجتماعی آن نقشی پررنگ دارند.
مسیر دسترسی به این شهر از حوالی تفرجگاه باباامان می‌گذرد و پس از عبور از تونل، به محدوده‌ای در نزدیکی مجتمع پتروشیمی خراسان می‌رسد؛ منطقه‌ای که باغ‌ها، زمینهای کشاورزی و چشم‌اندازهای طبیعی، بخشی از سیمای آن را شکل داده‌اند.
بخش قابل توجهی از ساکنان این منطقه را کرمانج‌ها تشکیل می‌دهند؛ مردمانی که زبان کردی کرمانجی، سنت‌های محلی و پیوند دیرینه با کشاورزی، باغداری و دامداری، از مؤلفه‌های هویت فرهنگی و اجتماعی آنان است.
به گفته نرگس فهیم، کتابدار کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان، جمعیت این شهر بر اساس آخرین سرشماری مورد اشاره وی، حدود هزار و ۵۰۰ نفر است و وجود باغ‌ها و زمینهای کشاورزی در محدوده حصار و گرمخان، در کنار مجموعه‌ای از روستاهای پیرامونی، ویژگی جغرافیایی و اجتماعی خاصی به منطقه بخشیده است.
او همچنین از وجود ۵۳ بلوک روستایی در این محدوده سخن می‌گوید؛ گستره‌ای که نشان می‌دهد برنامه‌ریزی فرهنگی در حصار گرمخان نمی‌تواند صرفاً به جمعیت ساکن در محدوده شهری محدود بماند.
در چنین بستری، کتابخانه عمومی فرهنگ، به گفته فهیم، تنها پایگاه فرهنگی و اجتماعی مستقل شهر محسوب می‌شود؛ مرکزی که تلاش دارد میان نیازهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی مردم و ظرفیت‌های موجود منطقه ارتباط برقرار کند.
این ویژگی، مسئولیت کتابخانه را دوچندان می‌کند؛ زیرا در مناطقی که تنوع مراکز فرهنگی محدود است، کتابخانه عمومی می‌تواند علاوه بر ترویج مطالعه، محلی برای آموزش، گفت‌وگو، فعالیت‌های جمعی و تقویت سرمایه اجتماعی باشد.
از تأسیس در سال ۱۳۹۰ تا استقرار در ساختمانی تازه
کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان در سال ۱۳۹۰ تأسیس شد؛ اما یکی از مهم‌ترین تحولات عمرانی و فضایی آن در سال ۱۳۹۹ رقم خورد.
در این سال، کتابخانه با حمایت بنیاد برکت به ساختمان جدیدی در شهرک گرمخان، خیابان حافظ، منتقل شد؛ ساختمانی که به گفته کتابدار آن، از امکانات مناسب، فضای مطلوب و چشم‌انداز طبیعی برخوردار است.
فهیم معتقد است این جابه‌جایی، امکانات تازه‌ای برای گسترش فعالیت‌های کتابخانه فراهم کرده و شرایط مناسبی برای برگزاری برنامه‌های متنوع فرهنگی و آموزشی به وجود آورده است.
او میزان انطباق فضای کتابخانه با استانداردهای محیطی را حدود ۸۰ درصد عنوان می‌کند؛ شاخصی که به گفته وی، نشان‌دهنده وضعیت مطلوب نسبی ساختمان و تجهیزات است.
البته این ارزیابی، در کنار نقاط قوت زیرساختی، پرسشی مهم را نیز پیش می‌کشد: آیا برخورداری از ساختمانی مناسب، به‌تنهایی برای تحقق عدالت فرهنگی و دسترسی برابر شهروندان به خدمات کتابخانه‌ای کافی است؟
پاسخ را باید در موقعیت جغرافیایی کتابخانه جست‌وجو کرد.
ساختمان مناسب، اما مسیر دشوار دسترسی
کتابخانه فرهنگ در یکی از بخش‌های نسبتاً خلوت شهرک گرمخان قرار گرفته است؛ موقعیتی که اگرچه آرامش لازم برای مطالعه و فعالیت‌های فرهنگی را فراهم می‌کند، اما دسترسی به آن برای بخشی از ساکنان شهر و روستاهای اطراف آسان نیست.
پراکندگی سکونتگاه‌های روستایی، فاصله برخی مناطق مسکونی از ساختمان کتابخانه و نبود ناوگان حمل‌ونقل عمومی، از مهم‌ترین مشکلاتی است که کتابدار این مجموعه بر آن تأکید دارد.
فهیم می‌گوید علاقه‌مندان کتاب و مطالعه، با وجود دشواری مسیر، همچنان برای استفاده از خدمات کتابخانه مراجعه می‌کنند؛ اما این علاقه و انگیزه فردی نمی‌تواند جایگزین زیرساخت‌های لازم برای دسترسی عمومی شود.
از منظر توسعه فرهنگی، این مسئله اهمیتی فراتر از یک مشکل رفت‌وآمد دارد.
کتابخانه عمومی زمانی می‌تواند رسالت اجتماعی خود را به‌طور کامل محقق کند که کودکان، نوجوانان، سالمندان و خانواده‌های ساکن در مناطق پیرامونی نیز امکان بهره‌مندی مستمر از خدمات آن را داشته باشند.
در واقع، فاصله جغرافیایی نباید به فاصله فرهنگی تبدیل شود.
از همین رو، بهبود دسترسی به کتابخانه فرهنگ، یکی از موضوعاتی است که می‌تواند در برنامه‌ریزی مشترک مدیریت شهری، نهادهای فرهنگی و دستگاه‌های مسئول مورد توجه قرار گیرد.
بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب؛ سرمایه‌ای برای یک شهر کوچک
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کتابخانه عمومی فرهنگ، مجموعه منابع مکتوب آن است.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی نرگس فهیم، این کتابخانه بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب در موضوعات گوناگون در اختیار دارد؛ مجموعه‌ای که برای پاسخ‌گویی به نیازهای مطالعاتی گروه‌های مختلف سنی و تحصیلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
همچنین طی یک سال گذشته، نزدیک به هزار نسخه کتاب به این مجموعه اهدا شده است.
این میزان اهدای کتاب، از منظر مشارکت فرهنگی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد تأمین و گسترش منابع کتابخانه، تنها به امکانات اداری محدود نمانده و ظرفیت مشارکت مردمی نیز در این زمینه وجود دارد.
فهیم درباره وضعیت منابع کتابخانه می‌گوید که مجموعه کتاب‌ها و نشریات، با توجه به علایق و نیازهای مخاطبان انتخاب شده و از نظر تنوع منابع مکتوب، کمبود قابل توجهی احساس نمی‌شود.
در کنار کتاب‌های عمومی و تخصصی، نشریات ویژه کودکان و بزرگسالان نیز در کتابخانه عرضه می‌شود.
با این حال، آنچه به منابع کتابخانه ارزش بیشتری می‌بخشد، صرفاً تعداد نسخه‌های موجود نیست؛ بلکه میزان استفاده مخاطبان، تناسب منابع با نیازهای جامعه محلی و نقش آن‌ها در افزایش آگاهی عمومی است.
کتابخانه‌ای با این حجم از منابع، می‌تواند برای دانش‌آموزان، دانشجویان، علاقه‌مندان به ادبیات و تاریخ، فعالان فرهنگی و حتی صاحبان مشاغل محلی، فرصتی برای یادگیری و توسعه مهارت فراهم کند.
از سالن‌های مطالعه تا نمایشگاه‌های هنری
کتابخانه فرهنگ از بخش‌های متنوعی تشکیل شده است که هرکدام برای پاسخ‌گویی به بخشی از نیازهای مخاطبان طراحی شده‌اند.
دو سالن مطالعه بزرگ و نورگیر ویژه بانوان و آقایان، از مهم‌ترین امکانات این مجموعه به شمار می‌روند.
علاوه بر این، بخش کودک، مخزن کتاب، بخش مرجع، نشریات، رایانه و جست‌وجوی منابع، تازه‌های کتاب، اهدای کتاب، بخش فرهنگی و فضاهای نمایشگاهی، دیگر قسمت‌های کتابخانه را تشکیل می‌دهند.
اما آنچه در روایت کتابدار این مجموعه برجسته‌تر از امکانات فیزیکی است، نوع استفاده از این فضاهاست.
فهیم توضیح می‌دهد که سالن‌های مطالعه و بخش فرهنگی کتابخانه، تنها برای فعالیت‌های معمول کتابخانه‌ای مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، بلکه محل برگزاری نشست‌های کتاب‌خوانی، کارگاه‌های آموزشی، نمایشگاه‌ها و برنامه‌های گروهی نیز هستند.
به گفته او، تلاش شده است برای مناسبت‌های مختلف ملی، مذهبی و فرهنگی، برنامه‌هایی متناسب با علایق گروه‌های سنی گوناگون طراحی و اجرا شود.
این رویکرد، کتابخانه را از یک فضای صرفاً مطالعاتی به محیطی برای تجربه جمعی فرهنگ تبدیل کرده است؛ محیطی که مخاطب در آن، علاوه بر خواندن کتاب، فرصت یادگیری، گفت‌وگو، آفرینش هنری و ارائه توانمندی‌های خود را پیدا می‌کند.
کودکان؛ پرتحرک‌ترین مخاطبان کتابخانه
اگر قرار باشد یکی از بخش‌های کتابخانه فرهنگ به‌عنوان نماد پویایی این مجموعه معرفی شود، بخش کودک از مهم‌ترین گزینه‌ها خواهد بود.
به گفته نرگس فهیم، این بخش از فعال‌ترین قسمت‌های کتابخانه است و برنامه‌های آن با استقبال قابل توجه کودکان و خانواده‌ها همراه بوده است.
برگزاری کارگاه‌های آموزشی، نمایشگاه‌های کتاب، فعالیت‌های هنری و برنامه‌های خلاقانه، بخشی از خدماتی است که برای مخاطبان کودک تدارک دیده شده است.
در میان این فعالیت‌ها، نمایشگاه نقاشی‌های الهام‌گرفته از شاهنامه و نمایش آثار طراحی انیمیشن، از نمونه‌های قابل توجه به شمار می‌روند.
این آثار، حاصل فعالیت‌های آموزشی کودکان در کارگاه‌های کتابخانه بوده‌اند؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد چگونه می‌توان میان ادبیات کلاسیک فارسی، هنرهای تجسمی و خلاقیت نسل جدید پیوند برقرار کرد.
آشنایی کودکان با شخصیت‌ها و روایت‌های شاهنامه از مسیر نقاشی، می‌تواند فرصتی برای تقویت ارتباط آنان با میراث ادبی ایران باشد.
از سوی دیگر، آموزش طراحی انیمیشن، زمینهای برای آشنایی با شیوه‌های نوین بیان هنری فراهم می‌کند.
وجود وسایل بازی و ابزارهای کمک‌آموزشی نیز به جذابیت این بخش افزوده است.
فهیم معتقد است فراهم کردن محیطی شاد و آموزنده، یکی از عوامل مؤثر در جذب کودکان به کتابخانه بوده است.
اهمیت این رویکرد زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم شکل‌گیری عادت مطالعه، معمولاً از تجربه‌های خوشایند و مستمر دوران کودکی تأثیر می‌پذیرد.
کتابخانه‌ای که کودک آن را مکانی برای کشف، بازی، یادگیری و دوستی بداند، فرصت بیشتری برای تبدیل کردن او به مخاطبی وفادار در سالهای آینده خواهد داشت.
نوجوانان؛ از مطالعه تا تجربه کارآفرینی
فعالیت‌های کتابخانه فرهنگ به کودکان محدود نمی‌شود.
نوجوانان نیز از گروه‌های هدف این مجموعه هستند و علاوه بر دسترسی به منابع مطالعاتی، امکان مشارکت در برنامه‌های فرهنگی، هنری و نمایشگاهی را دارند.
یکی از نکات قابل توجه در برنامه‌های این بخش، تلاش برای ایجاد فرصت عرضه و فروش آثار تولیدی نوجوانان است.
این رویکرد، فعالیت فرهنگی را به تجربه‌ای عملی در زمینه مهارت‌آموزی و آشنایی با کسب‌وکار پیوند می‌دهد.
در چنین فضایی، نوجوان می‌تواند نتیجه آموزش و خلاقیت خود را در قالب یک محصول ارائه کند و با مفاهیمی مانند تولید، ارزش‌آفرینی، عرضه و ارتباط با مخاطب آشنا شود.
هرچند برای ارزیابی دقیق نتایج اقتصادی این فعالیت‌ها به اطلاعات بیشتری نیاز است، اصل توجه به مهارت‌آموزی و ایجاد فرصت برای تجربه فعالیت اقتصادی، از ویژگی‌های قابل تأمل برنامه‌های کتابخانه محسوب می‌شود.
این تجربه می‌تواند زمینهای برای طراحی دوره‌های منظم‌تر کارآفرینی فرهنگی و هنری در آینده باشد.
بانوان؛ پیوند آموزش، هنر و اقتصاد خانواده
یکی دیگر از محورهای فعالیت کتابخانه عمومی فرهنگ، آموزش مهارت‌های کاربردی به بانوان است.
برگزاری کارگاه‌های خیاطی و نمایشگاه آثار دوخته‌شده، از جمله برنامه‌هایی است که با هدف ارتقای توانمندی‌های فردی و ایجاد فرصت برای معرفی محصولات هنری و دست‌ساز اجرا شده است.
نرگس فهیم از این فعالیت‌ها به‌عنوان یکی از بخش‌های مهم برنامه‌های کتابخانه یاد می‌کند.
در مناطقی که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی خانواده‌ها بر کشاورزی، باغداری و دامداری استوار است، توسعه مهارت‌های خانگی و هنری می‌تواند زمینهای برای تنوع‌بخشی به فرصت‌های درآمدی باشد.
برگزاری کارگاه‌های خیاطی در کتابخانه، از این منظر تنها یک فعالیت آموزشی نیست؛ بلکه می‌تواند نخستین حلقه از زنجیره‌ای باشد که با یادگیری آغاز می‌شود و در صورت فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، به تولید و فروش محصول می‌رسد.
این همان مسیری است که کتابدار کتابخانه فرهنگ، در چشم‌انداز آینده مجموعه نیز بر آن تأکید دارد.
او معتقد است کتابخانه باید بتواند میان آموزش مهارت، تولید آثار و ایجاد بازار فروش، ارتباطی پایدار برقرار کند.
کتابخانه‌ای برای همه؛ توجه به کودکان دارای نیازهای ویژه
از دیگر جنبه‌های قابل توجه فعالیت کتابخانه فرهنگ، تلاش برای ارائه خدمات به کودکان دارای نیازهای ویژه است.
به گفته فهیم، این گروه از مخاطبان نیز از منابع متناسب، فعالیت‌های آموزشی، کلاس‌ها و بازی‌های مختلف در فضای کتابخانه بهره‌مند می‌شوند.
توجه به این کودکان، از منظر عدالت فرهنگی و اجتماعی اهمیت دارد.
کتابخانه عمومی، به‌عنوان نهادی خدمت‌رسان، باید تا حد امکان شرایطی فراهم کند که تفاوت‌های جسمی، آموزشی یا اجتماعی، مانعی برای برخورداری افراد از فرصت‌های فرهنگی نباشد.
در این میان، توسعه تجهیزات متناسب، آموزش‌های تخصصی و همکاری با نهادهای فعال در حوزه کودکان دارای معلولیت می‌تواند به ارتقای کیفیت خدمات کمک کند.
تجربه کتابخانه فرهنگ در این زمینه، ظرفیتی است که با حمایت تخصصی و برنامه‌ریزی مستمر، امکان گسترش آن وجود دارد.
وقتی کتابخانه به پایگاه اجتماعی شهر تبدیل می‌شود
یکی از نکات محوری در گفت‌وگو با نرگس فهیم، تأکید مکرر او بر این موضوع است که کتابخانه فرهنگ، تنها محل امانت گرفتن کتاب نیست.
او این مجموعه را کانونی برای پرورش خلاقیت، مشارکت اجتماعی و برگزاری برنامه‌های فرهنگی و آموزشی معرفی می‌کند.
به گفته وی، اطلاع‌رسانی فعالیت‌های کتابخانه از طریق پیام‌رسان‌های مجازی و نصب پوسترهای اطلاع‌رسانی انجام می‌شود تا شهروندان از برنامه‌ها، نمایشگاه‌ها، کارگاه‌ها و مناسبت‌های فرهنگی آگاه شوند.
این شیوه ارتباط با مخاطبان، اگرچه ساده به نظر می‌رسد، اما در محیط‌های کوچک شهری و روستایی اهمیت زیادی دارد.
کتابخانه برای ایفای نقش اجتماعی خود، نیازمند ارتباط مستمر با جامعه پیرامونی است؛ ارتباطی که نباید به مراجعه حضوری اعضا محدود شود.
برنامه‌های مناسبتی، نشست‌های فرهنگی، کارگاه‌های آموزشی و نمایشگاه‌های هنری، فرصت‌هایی برای حضور گروه‌های مختلف مردم در یک فضای مشترک فراهم می‌کنند.
از این منظر، کتابخانه می‌تواند به محلی برای تقویت گفت‌وگو، آشنایی خانواده‌ها با ظرفیت‌های فرهنگی شهر و شکل‌گیری همکاری‌های اجتماعی تبدیل شود.
همکاری با نهادهای محلی؛ ضرورتی برای تداوم فعالیت‌ها
فعالیت فرهنگی در یک شهر کوچک، بدون مشارکت دستگاه‌های اجرایی، نهادهای عمومی و ظرفیت‌های مردمی، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
کتابخانه فرهنگ حصار گرمخان نیز برای اجرای بخشی از برنامه‌های خود از همکاری مجموعه‌های مختلف بهره گرفته است.
به گفته نرگس فهیم، تعامل با شهرداری، نیروی انتظامی، بسیج، خیرین و برخی مجموعه‌های آموزشی، از جمله زمینه‌های همکاری این کتابخانه بوده است.
اجرای طرح‌های تعمیراتی و عمرانی با مشارکت شهرداری، از نمونه‌های این تعامل به شمار می‌رود.
همچنین همکاری با نیروی انتظامی برای تأمین امنیت در شرایط خاص و مشارکت با بسیج در اجرای برنامه‌های مناسبتی، از دیگر مواردی است که فهیم به آن اشاره می‌کند.
برگزاری برنامه‌های مشترک در مناسبت‌هایی مانند دهه فجر و سیزدهم آبان نیز در همین چارچوب قرار دارد.
او همچنین از همکاری خیرین هنرستان نور و استمرار برخی فعالیت‌های مشترک با این مجموعه یاد می‌کند.
این ارتباطات نشان می‌دهد کتابخانه برای پیشبرد برنامه‌های خود، به ظرفیت‌های بیرون از ساختار اداری کتابخانه نیز توجه داشته است.
با این حال، استمرار و گسترش چنین همکاری‌هایی نیازمند برنامه‌ریزی مشترک، تعیین مسئولیت‌ها و تعریف اهداف مشخص است تا فعالیت‌ها از سطح برنامه‌های مناسبتی فراتر بروند و به طرح‌های پایدار فرهنگی و اجتماعی تبدیل شوند.
سه محور فعالیت؛ فرهنگ، آموزش و نمایشگاه
از نرگس فهیم درباره برنامه‌هایی می‌پرسیم که بیشترین استقبال و بازخورد مثبت را در میان مخاطبان داشته‌اند.
او فعالیت‌های شاخص کتابخانه را در سه محور اصلی دسته‌بندی می‌کند: برنامه‌های فرهنگی در مناسبت‌های ملی و مذهبی، کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی و برپایی نمایشگاه‌های مختلف.
به گفته وی، این سه حوزه بیشترین نقش را در رشد فعالیت‌های کتابخانه و جلب مشارکت مخاطبان داشته‌اند.
برنامه‌های مناسبتی، فرصتی برای حضور گروه‌های مختلف مردم و تقویت ارتباط آنان با کتابخانه فراهم کرده‌اند.
کارگاه‌های آموزشی نیز با پاسخ‌گویی به نیازهای مهارتی و هنری، دامنه مخاطبان کتابخانه را گسترش داده‌اند.
در این میان، نمایشگاه‌ها کارکردی دوگانه داشته‌اند؛ از یک سو، فضایی برای ارائه آثار فرهنگی و هنری ایجاد کرده‌اند و از سوی دیگر، در برخی موارد امکان عرضه و فروش محصولات تولیدشده را فراهم آورده‌اند.
همین ویژگی، نمایشگاه‌ها را به یکی از حلقه‌های ارتباط میان فعالیت فرهنگی و توانمندسازی اقتصادی تبدیل کرده است.
روایت یک دامدار؛ وقتی کتاب به زندگی راه پیدا می‌کند
در میان آمار منابع، برنامه‌های آموزشی و فعالیت‌های فرهنگی، گاهی یک تجربه فردی می‌تواند معنای اجتماعی کتابخانه را روشن‌تر کند.
نرگس فهیم در پاسخ به پرسشی درباره خاطرات اثرگذار خود از فعالیت در کتابخانه، به تجربه یکی از اعضا اشاره می‌کند؛ محمود ایزانلو، دامدار ۴۰ سالهای که به گفته او، مطالعه کتاب تأثیری مثبت و دگرگون‌کننده بر زندگی‌اش داشته است.
این روایت، اگرچه در گفت‌وگوی حاضر با جزئیات بیشتری درباره عنوان کتاب، چگونگی آشنایی ایزانلو با مطالعه و نوع تغییرات ایجادشده در زندگی او همراه نیست، اما از منظر روزنامه‌نگاری اجتماعی، ظرفیت مهمی برای روایت تجربه کتاب‌خوانی در میان گروه‌های مختلف شغلی دارد.
اهمیت این نمونه در آن است که مخاطبان کتابخانه را نمی‌توان صرفاً به دانش‌آموزان، دانشجویان یا افراد دارای مشاغل فرهنگی محدود کرد.
کشاورزان، دامداران، صاحبان مشاغل آزاد و دیگر گروه‌های اجتماعی نیز می‌توانند از منابع مطالعاتی برای افزایش آگاهی، توسعه مهارت‌ها و بهبود کیفیت زندگی بهره ببرند.
تجربه محمود ایزانلو، به روایت کتابدار، یادآور این واقعیت است که کتاب‌خوانی محدود به گروه یا حرفه‌ای خاص نیست.
البته برای شناخت دقیق‌تر ابعاد این تجربه و روایت اثرگذاری آن، گفت‌وگوی مستقلی با محمود ایزانلو ضروری خواهد بود.
پشت چهره پویای کتابخانه؛ چالش‌هایی که نباید نادیده گرفت
با وجود امکانات مناسب و فعالیت‌های متنوع، کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان با محدودیت‌هایی روبه‌روست که می‌تواند بر کیفیت و گستره خدمات آن تأثیر بگذارد.
نرگس فهیم، کمبود اعتبارات مالی، محدودیت نیروی انسانی و دشواری دسترسی را از مهم‌ترین چالش‌های مجموعه معرفی می‌کند.
به گفته او، نبود بودجه کافی برای اجرای طرح‌های بزرگ عمرانی، از جمله احداث فضاهای مرتبط با کسب‌وکار، یکی از موانع تحقق برنامه‌های توسعه‌ای کتابخانه است.
از سوی دیگر، محدودیت منابع مالی برای برگزاری دوره‌های آموزشی بیشتر، به‌ویژه برای افراد کم‌برخوردار و نیازمند آموزش، امکان گسترش خدمات را کاهش می‌دهد.
کمبود نیروی کتابدار نیز از مشکلاتی است که فهیم بر آن تأکید دارد.
واقعیت آن است که اجرای برنامه‌های فرهنگی متنوع، مدیریت منابع، پاسخ‌گویی به مراجعان، برگزاری کارگاه‌ها، ارتباط با نهادهای محلی و توسعه خدمات اجتماعی، به نیروی انسانی کافی و آموزش‌دیده نیاز دارد.
هرچه دامنه فعالیت‌های کتابخانه گسترده‌تر شود، ضرورت تقویت منابع انسانی آن نیز افزایش می‌یابد.
اما شاید مهم‌ترین چالش ساختاری این مجموعه، همان مسئله دسترسی باشد.
کتابخانه‌ای که قرار است به روستاهای پیرامونی نیز خدمات ارائه دهد، نمی‌تواند نسبت به نبود امکانات حمل‌ونقل و فاصله جغرافیایی بی‌تفاوت باشد.
این موضوع، ضرورت بررسی راهکارهایی مانند توسعه خدمات سیار، برنامه‌های فرهنگی در روستاها و همکاری با مدیریت محلی برای تسهیل رفت‌وآمد را برجسته می‌کند.
چنین راهکارهایی البته نیازمند مطالعه، تأمین اعتبار و همکاری دستگاه‌های مسئول هستند.
رؤیایی فراتر از کتاب‌خوانی؛ از آموزش تا تولید و فروش
شاید متفاوت‌ترین بخش گفت‌وگو با کتابدار کتابخانه فرهنگ، به چشم‌انداز آینده این مجموعه مربوط باشد.
نرگس فهیم برای توسعه کتابخانه، طرحی را مطرح می‌کند که محور اصلی آن ایجاد ارتباط میان آموزش، تولید و فروش است.
او معتقد است کتابخانه می‌تواند با ایجاد شبکه‌ای منسجم، زمینه آموزش مهارت‌های کاربردی و تبدیل آن‌ها به فعالیت‌های اقتصادی را فراهم کند.
خیاطی، صنایع چوب، ساخت کابینت و تولید محصولات هنری چوبی، از جمله حوزه‌هایی هستند که در این چشم‌انداز مورد توجه قرار گرفته‌اند.
به باور فهیم، آموزش مهارت زمانی می‌تواند به توانمندسازی پایدار منجر شود که امکان تولید و عرضه محصول نیز برای فراگیران فراهم باشد.
در این چارچوب، کتابخانه قرار نیست صرفاً برگزارکننده چند کارگاه آموزشی باشد؛ بلکه می‌تواند نقش تسهیلگر و هماهنگ‌کننده میان آموزش‌دهندگان، هنرجویان، تولیدکنندگان محلی و نهادهای پشتیبان را بر عهده بگیرد.
البته تحقق چنین الگویی، مستلزم تأمین زیرساخت، بررسی امکان‌سنجی اقتصادی، تعیین سازوکار اجرایی و مشارکت دستگاه‌های تخصصی است.
بازارچه محلی؛ پیشنهادی برای پیوند فرهنگ و معیشت
یکی از مهم‌ترین ایده‌های مطرح‌شده از سوی کتابدار کتابخانه فرهنگ، ایجاد بازارچه‌ای محلی برای عرضه محصولات تولیدی ساکنان منطقه است.
این بازارچه، در صورت تحقق، می‌تواند محلی برای عرضه محصولات خانگی، صنایع‌دستی، تولیدات کشاورزی و باغی باشد.
حصار گرمخان به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های کشاورزی، باغداری و فعالیت‌های خانگی، زمینه‌هایی برای توسعه چنین فضایی دارد.
فهیم معتقد است ایجاد بازارچه محلی، علاوه بر کمک به رونق کسب‌وکارهای کوچک، می‌تواند زمینه گردش مالی و تأمین بخشی از نیازهای عمومی کتابخانه را نیز فراهم کند.
با این حال، باید میان ایده توسعه‌ای و برنامه اجرایی تفاوت قائل شد.
تأسیس بازارچه، نیازمند بررسی محل مناسب، اخذ مجوزهای قانونی، تأمین اعتبار، تعیین شیوه مدیریت، شناسایی تولیدکنندگان و ارزیابی ظرفیت بازار است.
همچنین نحوه ارتباط اقتصادی احتمالی بازارچه با کتابخانه باید در چارچوب ضوابط مالی و اداری مربوط به کتابخانه‌های عمومی تعریف شود.
با وجود این الزامات، طرح پیشنهادی فهیم از منظر توسعه محلی قابل تأمل است؛ زیرا تلاش دارد ظرفیت اجتماعی یک نهاد فرهنگی را با نیازهای واقعی اقتصادی جامعه پیرامونی پیوند دهد.
در صورت طراحی و اجرای اصولی، چنین الگویی می‌تواند تجربه‌ای برای بررسی نقش نهادهای فرهنگی در توانمندسازی جوامع کوچک شهری و روستایی باشد.
مطالبه از مسئولان؛ کتابخانه را در حاشیه برنامه‌ریزی فرهنگی نبینید
بخش پایانی گفت‌وگو با نرگس فهیم، به انتظارات او از مسئولان فرهنگی و اجرایی استان اختصاص دارد.
او معتقد است کتابخانه‌های عمومی باید در سیاست‌گذاری فرهنگی، جایگاهی فراتر از مراکز امانت کتاب داشته باشند.
فهیم از مسئولان می‌خواهد کتابخانه را یکی از محورهای اصلی توسعه فرهنگی استان بدانند و برای تحقق اهداف آن، همکاری مؤثرتری داشته باشند.
به گفته وی، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند از طریق اهدای کتاب، همکاری در برگزاری دوره‌های ادبی و هنری، حمایت از آموزش‌های تخصصی و کمک به ارائه گواهی‌های معتبر از سوی مراجع ذی‌صلاح، نقش مؤثری در گسترش فعالیت‌های کتابخانه ایفا کند.
او همچنین بر ضرورت توجه به پاسداشت زبان و ادبیات فارسی، هنرهای نمایشی، هنرهای تجسمی و موسیقی سنتی و محلی تأکید می‌کند.
این مطالبه در منطقه‌ای مانند حصار گرمخان، که از پیشینه فرهنگی و زبانی خاصی برخوردار است، می‌تواند زمینهای برای توجه هم‌زمان به میراث ادبی ملی و ظرفیت‌های فرهنگ بومی باشد.
در حوزه اقتصادی نیز فهیم خواستار همکاری مسئولان استانی برای تسهیل روند ایجاد بازارچه محلی است.
از نگاه او، حمایت از چنین طرح‌هایی می‌تواند به تقویت کسب‌وکارهای کوچک و ایجاد فرصت‌های تازه برای خانواده‌ها کمک کند.
خانواده؛ حلقه‌ای که نباید از زنجیره کتاب‌خوانی حذف شود
در کنار مطالبات فرهنگی و اقتصادی، نرگس فهیم بر موضوع دیگری نیز تأکید ویژه دارد: نقش خانواده در تربیت و شکل‌گیری عادت مطالعه.
او معتقد است ترویج کتاب‌خوانی، بدون توجه به محیط خانواده و نیازهای تربیتی آن، نمی‌تواند به نتایج مطلوب و پایدار دست یابد.
به گفته وی، کتابخانه‌های عمومی برای جذب خانوادگی مخاطبان به مطالعه تلاش می‌کنند، اما تحقق این هدف، به همکاری نهادهای تخصصی حوزه خانواده و روان‌شناسی نیاز دارد.
فهیم پیشنهاد می‌کند دستگاه‌ها و مجموعه‌های فعال در حوزه جامعه‌شناسی، روان‌شناسی کودک و خانواده، با مشارکت کتابخانه‌ها، نشست‌ها و دوره‌های آموزشی برگزار کنند.
این برنامه‌ها می‌توانند موضوعاتی مانند تربیت کودک، روابط خانوادگی، مهارت‌های ارتباطی و نقش مطالعه در رشد فردی و اجتماعی را دربرگیرند.
از این منظر، کتابخانه می‌تواند به محلی برای پیوند آموزش فرهنگی و آموزش مهارت‌های زندگی تبدیل شود.
توجه به خانواده، به‌ویژه در شهرها و روستاهایی که روابط اجتماعی و خانوادگی از پیوندهای نزدیک‌تری برخوردار است، می‌تواند زمینه مشارکت گسترده‌تر نسل‌های مختلف در فعالیت‌های فرهنگی را فراهم کند.
کتابخانه فرهنگ؛ ظرفیتی محلی با چشم‌اندازی فراتر از مرزهای شهر
آنچه از مجموعه پاسخ‌های نرگس فهیم برمی‌آید، تصویری از کتابخانه‌ای است که می‌کوشد میان مأموریت سنتی خود و نیازهای متنوع جامعه امروز تعادل برقرار کند.
از یک سو، نگهداری و عرضه بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب، ارائه خدمات مطالعاتی و فعالیت‌های مرتبط با ترویج خواندن، همچنان در مرکز مأموریت کتابخانه قرار دارد.
از سوی دیگر، برگزاری کارگاه‌های مهارتی، نمایشگاه‌های هنری، برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان، فعالیت‌های آموزشی بانوان و توجه به گروه‌های دارای نیازهای ویژه، دامنه کارکردهای اجتماعی آن را گسترش داده است.
با این حال، توسعه این فعالیت‌ها بدون حمایت نهادی و برنامه‌ریزی بلندمدت، با دشواری همراه خواهد بود.
کتابخانه فرهنگ برای تحقق اهداف خود، به تقویت نیروی انسانی، منابع مالی پایدار، بهبود دسترسی مخاطبان و گسترش همکاری‌های بین‌بخشی نیاز دارد.
نکته مهم آن است که این مجموعه، با وجود قرار گرفتن در شهری کوچک، چشم‌انداز خود را به ارائه خدمات محدود کتابخانه‌ای منحصر نکرده و به دنبال ایفای نقشی گسترده‌تر در توسعه محلی است.
این رویکرد، اگر با برنامه‌ریزی کارشناسی و حمایت اجرایی همراه شود، می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای برای پیوند فرهنگ، آموزش و توانمندسازی اجتماعی ایجاد کند.
سخن پایانی | فاصله میان داشتن کتابخانه و بهره‌مندی از کتابخانه
کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان را می‌توان از دو زاویه نگریست.
از یک سو، ساختمانی با امکانات مناسب، هزاران نسخه کتاب، سالن‌های مطالعه و برنامه‌های فرهنگی متنوع قرار دارد که تلاش می‌کند پاسخ‌گوی نیازهای مخاطبان باشد.
از سوی دیگر، مجموعه‌ای از روستاها و خانواده‌ها در پیرامون این مرکز زندگی می‌کنند که فاصله جغرافیایی، محدودیت حمل‌ونقل و برخی مشکلات اقتصادی، ممکن است امکان بهره‌مندی مستمر آنان از خدمات فرهنگی را کاهش دهد.
همین دوگانگی، یکی از مهم‌ترین مسائل توسعه فرهنگی در مناطق کوچک شهری و روستایی را آشکار می‌کند.
عدالت فرهنگی، تنها با ساخت کتابخانه و تجهیز قفسه‌های آن محقق نمی‌شود؛ بلکه زمانی معنا پیدا می‌کند که امکان دسترسی، مشارکت و بهره‌مندی از خدمات فرهنگی برای همه گروه‌های جامعه فراهم باشد.
در این میان، تجربه کتابخانه فرهنگ نشان می‌دهد که کتابداران می‌توانند نقشی فراتر از مدیریت منابع مکتوب داشته باشند و به کنشگرانی مؤثر در شناسایی نیازهای اجتماعی و طراحی برنامه‌های فرهنگی تبدیل شوند.
اما نباید از یاد برد که مسئولیت توسعه فرهنگی و اقتصادی یک منطقه را نمی‌توان به‌تنهایی بر دوش یک کتابخانه یا کتابدار گذاشت.
مدیریت شهری، دستگاه‌های فرهنگی، نهادهای آموزشی، مجموعه‌های حمایتی و فعالان اقتصادی باید در چارچوب مسئولیت‌های خود، در تحقق برنامه‌های مشترک مشارکت کنند.
برای حصار گرمخان، کتابخانه فرهنگ می‌تواند یکی از نقطه‌های آغاز چنین همکاری‌هایی باشد؛ جایی که آموزش از کتاب آغاز می‌شود، در کارگاه‌ها ادامه پیدا می‌کند و شاید روزی در قالب تولیدات هنری و بازارچه‌ای محلی، به بخشی از زندگی اقتصادی خانواده‌ها پیوند بخورد.
آینده این کتابخانه، تنها به تعداد کتاب‌های قفسه‌هایش وابسته نیست؛ بلکه به شمار فرصت‌هایی بستگی دارد که می‌تواند برای یادگیری، مشارکت و پیشرفت مردم فراهم کند.
و شاید مهم‌ترین پرسش پیش روی مسئولان فرهنگی خراسان شمالی همین باشد:
آیا کتابخانه‌های شهرهای کوچک و روستاها را صرفاً مراکزی برای امانت کتاب می‌دانیم یا آن‌ها را سرمایه‌هایی راهبردی برای توسعه فرهنگی و اجتماعی استان به شمار می‌آوریم؟
پاسخ به این پرسش، می‌تواند مسیر آینده کتابخانه فرهنگ حصار گرمخان و بسیاری از کتابخانه‌های مشابه را روشن‌تر کند.
کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان در یک نگاه
نام کتابخانه: کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان
موقعیت: استان خراسان شمالی، شهرستان بجنورد، شهر حصار گرمخان، شهرک گرمخان، خیابان حافظ
فاصله از بجنورد: حدود ۱۵ کیلومتر
سال تأسیس: ۱۳۹۰
سال انتقال به ساختمان جدید: ۱۳۹۹
حامی انتقال به ساختمان جدید: بنیاد برکت
تعداد منابع: بیش از ۱۴ هزار نسخه کتاب
کتاب‌های اهدایی: نزدیک به هزار نسخه طی یک سال گذشته
میزان انطباق با استانداردهای محیطی: حدود ۸۰ درصد، بر اساس اظهارات کتابدار
امکانات: دو سالن مطالعه مجزا برای بانوان و آقایان، بخش کودک، مخزن کتاب، بخش مرجع، نشریات، رایانه و جست‌وجوی منابع، تازه‌های کتاب، بخش اهدای کتاب، فضای فرهنگی و نمایشگاهی
فعالیت‌های شاخص: نشست‌های کتاب‌خوانی، کارگاه‌های آموزشی، نمایشگاه‌های کتاب و آثار هنری، آموزش خیاطی، فعالیت‌های ویژه کودکان و نوجوانان، برنامه‌های مناسبتی و همکاری‌های فرهنگی با نهادهای محلی
گروه‌های مخاطب: کودکان، نوجوانان، دانش‌آموزان، دانشجویان، بانوان، خانواده‌ها، سالمندان و کودکان دارای نیازهای ویژه
مهم‌ترین چالش‌ها: کمبود اعتبار، کمبود نیروی کتابدار، فاصله از روستاهای پیرامونی و نبود ناوگان حمل‌ونقل عمومی
برنامه‌های پیشنهادی آینده: توسعه آموزش‌های مهارتی، ایجاد ارتباط میان آموزش و تولید و فروش، راه‌اندازی بازارچه محلی و گسترش همکاری با نهادهای فرهنگی و اقتصادی
منبع اطلاعات: گفت‌وگوی مهدی جنتی با نرگس فهیم، کتابدار کتابخانه عمومی فرهنگ حصار گرمخان
کلیدواژه‌های پیشنهادی: کتابخانه فرهنگ حصار گرمخان، نرگس فهیم، کتابخانه‌های عمومی خراسان شمالی، بجنورد، توسعه فرهنگی، ترویج کتاب‌خوانی، مهارت‌آموزی، کارآفرینی محلی، هفته‌نامه ارمغان
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.