کتابخانه‌ای که برای نسل‌ها خاطره ساخته است
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، با ۴۷ سال سابقه فعالیت و حدود ۵۸ هزار نسخه کتاب، از مراکز باسابقه فرهنگی شهرستان سملقان است. این کتابخانه با اجرای طرح‌هایی مانند «قفسه مهربانی»، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و برنامه‌های ویژه کودکان و خانواده‌ها، می‌کوشد نقشی فراتر از امانت کتاب در زندگی مردم ایفا کند. زکیه آذرمهر، کتابدار این مجموعه، در گفت‌وگو با هفته‌نامه «ارمغان»، ضمن معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و آموزشی کتابخانه، از چالش‌های مدیریتی، ضرورت به‌روزرسانی منابع و چشم‌انداز تبدیل کتابخانه به پایگاهی برای گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی سخن می‌گوید.
گزارش ویژه «ارمغان» از کتابخانه‌ای با ۴۷ سال سابقه فعالیت فرهنگی در شهرستان سملقان
کتابخانه‌ای که برای نسل‌ها خاطره ساخته است
از ۵۸ هزار نسخه کتاب تا رؤیای تبدیل‌شدن به قلب تپنده فرهنگ آشخانه
در انتهای پارک وحدت آشخانه، کتابخانه‌ای قرار دارد که نزدیک به نیم‌قرن از آغاز فعالیت آن می‌گذرد؛ مجموعه‌ای که نسل‌های مختلف شهروندان، از دانش‌آموزان دیروز تا معلمان و پژوهشگران امروز، بخشی از خاطرات و تجربه‌های آموزشی خود را در آن رقم زده‌اند. کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه با حدود ۵۸ هزار نسخه کتاب، بخش فعال کودک، سالن‌های مطالعه و مجموعه‌ای از امکانات فرهنگی و آموزشی، می‌کوشد فراتر از یک مرکز امانت کتاب، به پایگاهی برای یادگیری، گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی تبدیل شود. با این حال، کمبود نیروی انسانی، محدودیت فضاهای آموزشی و ضرورت بازنگری در شیوه برنامه‌ریزی فرهنگی، چالش‌هایی است که آینده این مجموعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
گزارش و گفت‌وگو: مهدی جنتی | هفته‌نامه ارمغان
آشخانه؛ شهری با ریشه‌های فرهنگی و اجتماعی
برای شناخت جایگاه یک کتابخانه عمومی، ابتدا باید جامعه‌ای را شناخت که این نهاد فرهنگی در آن فعالیت می‌کند؛ جامعه‌ای با ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خاص خود که نیازها و انتظارات متفاوتی از خدمات کتابخانه‌ای دارد.
آشخانه، مرکز شهرستان سملقان در استان خراسان شمالی، از جمله شهرهایی است که کشاورزی، دامداری، مشاغل خدماتی و فعالیت‌های محلی در شکل‌گیری ساختار اقتصادی و اجتماعی آن نقش دارند.
تنوع قومی و فرهنگی، پیوندهای اجتماعی و رواج زبان کردی کرمانجی در میان بسیاری از خانواده‌ها، از ویژگی‌های فرهنگی این منطقه به شمار می‌رود.
در چنین بستری، کتابخانه عمومی می‌تواند علاوه بر فراهم کردن منابع مطالعاتی، در حفظ و معرفی فرهنگ بومی، انتقال تجربه‌های نسل‌های گذشته و تقویت هویت فرهنگی جامعه نقش داشته باشد.
زکیه آذرمهر، کتابدار کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، در گفت‌وگو با هفته‌نامه «ارمغان»، با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی منطقه معتقد است که ثبت خاطرات و روایت‌های مردم، معرفی منابع مرتبط با فرهنگ بومی و برگزاری برنامه‌های محلی می‌تواند به آشنایی نسل جوان با پیشینه فرهنگی زادگاه خود کمک کند.
این نگاه، کتابخانه را از یک مرکز صرفاً خدماتی به نهادی برای پاسداشت حافظه فرهنگی جامعه تبدیل می‌کند.
از سال ۱۳۵۸ تا امروز؛ کتابخانه‌ای در حافظه چند نسل
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه در سال ۱۳۵۸ تأسیس شد و اکنون با گذشت حدود ۴۷ سال، از مراکز باسابقه فرهنگی این شهر به شمار می‌رود.
در طول این سال‌ها، نسل‌های مختلفی از کودکان، نوجوانان، دانش‌آموزان، دانشجویان و خانواده‌ها با این مجموعه ارتباط داشته‌اند.
برای برخی، کتابخانه نخستین محل آشنایی با دنیای کتاب بوده است؛ برای گروهی دیگر، فضایی آرام برای مطالعه و آمادگی آزمون‌های تحصیلی و برای علاقه‌مندان به فرهنگ و پژوهش، فرصتی برای دسترسی به منابع علمی و ادبی.
اما آنچه به یک کتابخانه باسابقه هویت می‌بخشد، تنها قدمت ساختمان یا تعداد کتاب‌های موجود نیست؛ بلکه ارتباطی است که در طول سال‌ها با زندگی مردم برقرار کرده است.
آذرمهر معتقد است کتابخانه زمانی نقش واقعی خود را ایفا می‌کند که مردم آن را بخشی از زندگی روزمره خود بدانند.
به گفته او، تلاش مجموعه بر این است که کودکان در محیط کتابخانه با مطالعه دوست شوند، نوجوانان فرصت یادگیری و گفت‌وگو پیدا کنند و خانواده‌ها بتوانند بخشی از نیازهای آموزشی و فرهنگی خود را در این فضا پاسخ دهند.
در واقع، کتابخانه شهید بهشتی می‌کوشد تجربه چند دهه فعالیت فرهنگی را با نیازهای امروز جامعه پیوند دهد.
کتابخانه‌ای در همسایگی پارک وحدت
یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، موقعیت مکانی آن در انتهای پارک وحدت است.
هم‌جواری با یکی از فضاهای عمومی شهر، فرصتی برای گسترش ارتباط کتابخانه با خانواده‌ها و شهروندانی فراهم می‌کند که برای تفریح و گذراندن اوقات فراغت به این محدوده مراجعه می‌کنند.
از نگاه آذرمهر، این موقعیت می‌تواند زمینه برگزاری برنامه‌های فرهنگی در فضای باز را فراهم کند.
قصه‌گویی کودکان، نشست‌های کتاب‌خوانی، دورهمی‌های خانوادگی و برنامه‌های فرهنگی در محوطه پارک، از جمله ظرفیت‌هایی هستند که می‌توان با برنامه‌ریزی و همکاری مدیریت شهری از آن‌ها بهره گرفت.
چنین فعالیت‌هایی می‌توانند کتابخانه را به فضای زندگی روزمره مردم نزدیک‌تر کنند.
با این حال، بهره‌مندی از موقعیت مناسب جغرافیایی، به‌تنهایی برای دسترسی برابر همه شهروندان کافی نیست.
آذرمهر بر ضرورت توجه به مسیرهای رفت‌وآمد، فراهم کردن امکانات مناسب برای سالمندان و افراد دارای معلولیت و اطلاع‌رسانی گسترده‌تر درباره خدمات کتابخانه تأکید دارد.
از منظر توسعه فرهنگی، کتابخانه عمومی زمانی می‌تواند به نهادی فراگیر تبدیل شود که همه گروه‌های اجتماعی امکان حضور و مشارکت در فعالیت‌های آن را داشته باشند.
۵۸ هزار نسخه کتاب؛ سرمایه‌ای برای توسعه فرهنگی
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، مجموعه گسترده منابع مکتوب آن است.
به گفته زکیه آذرمهر، این کتابخانه حدود ۵۸ هزار نسخه کتاب در اختیار دارد که نزدیک به هفت هزار نسخه آن به بخش کودک اختصاص یافته است.
این مجموعه، امکان دسترسی گروه‌های مختلف مخاطبان به منابع علمی، آموزشی، ادبی و عمومی را فراهم می‌کند.
اما کتابدار این مجموعه معتقد است که تعداد بالای منابع، لزوماً به معنای پاسخ‌گویی کامل به نیازهای مطالعاتی مردم نیست.
او با اشاره به ویژگی‌های اقتصادی منطقه می‌گوید منابع کتابخانه، به‌ویژه در بخش بزرگسالان، باید تناسب بیشتری با نیازهای واقعی جامعه داشته باشند.
کشاورزی و دامداری از فعالیت‌های مهم اقتصادی مردم سملقان است و دسترسی به منابع علمی و کاربردی در این حوزه‌ها می‌تواند به افزایش آگاهی و توسعه مهارت‌های حرفه‌ای کمک کند.
کتاب‌های مرتبط با روش‌های نوین کشاورزی، نگهداری و پرورش دام، پرورش گل و گیاه و پرورش قارچ، از جمله منابعی هستند که آذرمهر بر ضرورت تأمین آن‌ها تأکید می‌کند.
او معتقد است کتابخانه باید بتواند میان دانش مکتوب و زندگی واقعی مردم ارتباط برقرار کند.
در چنین رویکردی، کتاب تنها ابزاری برای گذراندن اوقات فراغت نیست؛ بلکه می‌تواند منبعی برای یادگیری مهارت، افزایش آگاهی و بهبود فعالیت‌های روزمره باشد.
از کشاورزی تا هوش مصنوعی؛ کتابخانه در برابر نیازهای جدید
در کنار منابع مرتبط با مشاغل بومی، آذرمهر به ضرورت تأمین کتاب‌های جدید درباره هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین اشاره می‌کند.
این مطالبه نشان می‌دهد که نیازهای مطالعاتی جامعه، حتی در شهرهایی با اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و دامداری، محدود به موضوعات سنتی نیست.
گسترش فناوری‌های دیجیتال، تغییر شیوه‌های آموزش و ورود ابزارهای هوشمند به عرصه‌های مختلف زندگی، ضرورت افزایش سواد فناوری را بیش از گذشته آشکار کرده است.
کتابخانه عمومی می‌تواند با تأمین منابع مناسب، زمینه آشنایی نوجوانان، دانشجویان و دیگر علاقه‌مندان با این تحولات را فراهم کند.
البته پاسخ‌گویی به چنین نیازهایی، مستلزم به‌روزرسانی مستمر منابع و شناخت دقیق علایق مخاطبان است.
از منظر سیاست‌گذاری فرهنگی، این مسئله پرسشی مهم را مطرح می‌کند: آیا تأمین منابع کتابخانه‌های عمومی باید بر اساس الگوهای یکسان انجام شود یا ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و آموزشی هر منطقه در انتخاب منابع نقش بیشتری داشته باشد؟
تجربه کتابخانه شهید بهشتی آشخانه، ضرورت توجه به نیازهای بومی در کنار تحولات علمی و فناوری را برجسته می‌کند.
از سالن‌های مطالعه تا آمفی‌تئاتر ۱۵۰ نفره
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه از بخش‌های متنوعی تشکیل شده است.
بخش کودک و نوجوان، مخزن اصلی کتاب، نشریات، تازه‌های کتاب، منابع کمک‌درسی، سالن‌های مطالعه مجزا برای بانوان و آقایان، پانسیون‌های مطالعاتی، نمازخانه، کافی‌نت و مجتمع فرهنگی و هنری، از جمله امکانات این مجموعه هستند.
در کنار این بخش‌ها، سالن آمفی‌تئاتری با ظرفیت حدود ۱۵۰ نفر، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های زیرساختی کتابخانه محسوب می‌شود.
وجود چنین فضایی، امکان برگزاری نشست‌های فرهنگی، همایش‌ها، گردهمایی‌ها و برنامه‌های آموزشی را فراهم کرده است.
با این حال، آذرمهر معتقد است که برای برگزاری مستمر کلاس‌ها و کارگاه‌های آموزشی، همچنان به فضای مناسب و تجهیزات بیشتری نیاز وجود دارد.
به گفته او، برگزاری یک کارگاه آموزشی موفق تنها به حضور مدرس و انتخاب موضوع مناسب محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند محیطی است که امکان مشارکت، گفت‌وگو، تمرین و یادگیری عملی را برای مخاطبان فراهم کند.
این موضوع نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت‌های فرهنگی، صرفاً به افزایش ظرفیت سالن‌ها وابسته نیست؛ بلکه کیفیت و تناسب فضاها با نوع فعالیت نیز اهمیت دارد.
نشریات قدیمی؛ بخشی از حافظه تاریخی کتابخانه
در میان منابع کتابخانه عمومی شهید بهشتی، مجموعه‌ای از روزنامه‌ها و نشریات قدیمی نیز نگهداری می‌شود.
به گفته آذرمهر، برخی از این منابع به سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ و دوره‌های پس از آن تعلق دارند.
وجود چنین مجموعه‌ای می‌تواند برای پژوهشگران، دانشجویان، علاقه‌مندان به تاریخ معاصر و فعالان رسانه‌ای ارزشمند باشد.
روزنامه‌ها و نشریات قدیمی، تنها اسناد خبری گذشته نیستند؛ بلکه بازتاب‌دهنده بخشی از فضای اجتماعی، فرهنگی و فکری دوران انتشار خود محسوب می‌شوند.
مطالعه این منابع می‌تواند به شناخت تحولات اجتماعی، تغییرات زبان رسانه‌ای و شیوه بازتاب رویدادهای تاریخی کمک کند.
از این منظر، حفاظت اصولی، سامان‌دهی و معرفی چنین منابعی می‌تواند یکی از زمینه‌های توسعه فعالیت‌های پژوهشی کتابخانه باشد.
بخش کودک؛ جایی که علاقه به مطالعه شکل می‌گیرد
در میان بخش‌های مختلف کتابخانه شهید بهشتی، بخش کودک از جذابیت ویژه‌ای برخوردار است.
فضای بزرگ‌تر، رنگ‌آمیزی شاد و محیط متناسب با روحیات کودکان، از ویژگی‌هایی است که آذرمهر برای این بخش برمی‌شمارد.
نزدیک به هفت هزار نسخه کتاب کودک، پشتوانه منابعی این بخش را تشکیل می‌دهد.
اما از نگاه کتابدار مجموعه، اهمیت این بخش تنها به تعداد کتاب‌ها محدود نمی‌شود.
او معتقد است نخستین تجربه کودکان از کتابخانه باید تجربه‌ای شیرین و خوشایند باشد.
بر همین اساس، برنامه‌هایی مانند قصه‌گویی، شعرخوانی، کتاب‌خوانی و فعالیت‌های خلاقانه برای کودکان برگزار می‌شود.
این فعالیت‌ها تلاش دارند مطالعه را از یک تکلیف آموزشی به تجربه‌ای جذاب تبدیل کنند.
قصه‌گویی می‌تواند تخیل کودکان را تقویت کند، شعرخوانی زمینه رشد مهارت‌های زبانی را فراهم آورد و فعالیت‌های گروهی، فرصت تعامل و یادگیری اجتماعی ایجاد کند.
کتابخانه‌ای که کودک آن را محیطی شاد و دوست‌داشتنی بداند، فرصت بیشتری برای تبدیل کردن او به مخاطبی مستمر در سال‌های آینده خواهد داشت.
خانواده‌ها؛ مخاطبانی فراتر از قفسه‌های کتاب
فعالیت‌های کتابخانه شهید بهشتی آشخانه تنها به کودکان و نوجوانان محدود نمی‌شود.
بانوان و خانواده‌ها نیز از گروه‌های مهم مخاطبان برنامه‌های این مجموعه هستند.
به گفته آذرمهر، کارگاه‌هایی با موضوع تربیت فرزند، مدیریت احساسات، تاب‌آوری و مهارت‌های زندگی برای والدین و خانواده‌ها برگزار می‌شود.
این برنامه‌ها با هدف پاسخ‌گویی به بخشی از نیازهای آموزشی و تربیتی خانواده‌ها طراحی شده‌اند.
در جامعه امروز، خانواده‌ها با مسائل متنوعی در زمینه تربیت فرزندان، روابط بین‌فردی و مدیریت فشارهای زندگی روبه‌رو هستند.
برگزاری دوره‌های آموزشی با مشارکت کارشناسان مرتبط می‌تواند فرصتی برای افزایش آگاهی و تبادل تجربه فراهم کند.
از سوی دیگر، حضور والدین در فعالیت‌های کتابخانه، زمینه آشنایی بیشتر فرزندان با فضای مطالعه و کتاب‌خوانی را نیز تقویت می‌کند.
آذرمهر معتقد است برنامه‌های آموزشی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که مخاطبان بتوانند آموخته‌های خود را در زندگی روزمره به کار بگیرند.
این تأکید بر کاربردی بودن آموزش، یکی از ویژگی‌های مهم رویکرد کتابخانه به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی است.
«قفسه مهربانی»؛ وقتی کتاب به فرصتی برابر تبدیل می‌شود
در میان برنامه‌های کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، طرح «قفسه مهربانی» از جمله فعالیت‌های شاخص است.
این طرح با هدف فراهم کردن دسترسی رایگان دانش‌آموزان به کتاب‌های درسی و کمک‌درسی اجرا می‌شود.
به گفته زکیه آذرمهر، «قفسه مهربانی» علاوه بر پاسخ‌گویی به بخشی از نیازهای آموزشی دانش‌آموزان، زمینه آشنایی بیشتر آنان با خدمات کتابخانه را فراهم کرده است.
اهمیت این طرح را باید در پیوند میان آموزش و عدالت فرهنگی جست‌وجو کرد.
هزینه تهیه منابع کمک‌درسی برای برخی خانواده‌ها می‌تواند محدودیت ایجاد کند و دسترسی رایگان به این منابع، بخشی از فشار اقتصادی مرتبط با آموزش را کاهش دهد.
از این منظر، کتابخانه عمومی می‌تواند با استفاده از ظرفیت منابع موجود و مشارکت‌های مردمی، فرصت‌های آموزشی را در دسترس گروه‌های بیشتری قرار دهد.
«قفسه مهربانی» نمونه‌ای از برنامه‌هایی است که به نیازهای ملموس جامعه توجه دارد.
در کنار این طرح، برگزاری کارگاه‌های مهارت مطالعه، مدیریت زمان، تاب‌آوری و مثبت‌اندیشی نیز از فعالیت‌هایی است که به گفته آذرمهر، با استقبال کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها همراه بوده است.
این تجربه‌ها نشان می‌دهند برنامه‌هایی که با نیازهای واقعی مخاطبان ارتباط دارند، ظرفیت بیشتری برای جلب مشارکت و استمرار حضور آنان در کتابخانه خواهند داشت.
روایت بهزاد کریمیان؛ از عضویت در کتابخانه تا آموزش نسل جدید
در میان خاطرات و تجربه‌های کتابخانه شهید بهشتی آشخانه، روایت یکی از اعضای قدیمی مجموعه، تصویری ملموس از نقش بلندمدت کتابخانه در زندگی افراد ارائه می‌کند.
این روایت درباره بهزاد کریمیان است؛ فردی که از دوران کودکی عضو کتابخانه بوده و در سال‌های آمادگی برای کنکور، از سالن مطالعه آن برای درس خواندن استفاده می‌کرده است.
به گفته آذرمهر، کریمیان پس از ادامه مسیر تحصیلی و حرفه‌ای خود، امروز به‌عنوان کارشناس ارشد، پژوهشگر و مدرس زبان در آموزش‌وپرورش فعالیت می‌کند.
اما بخش تأمل‌برانگیز این روایت، ادامه ارتباط او با کتابخانه است.
کریمیان اکنون به همان فضایی بازمی‌گردد که زمانی برای مطالعه و آمادگی تحصیلی از آن استفاده می‌کرد؛ با این تفاوت که امروز در جایگاه مدرس و راهنما، سمینارها، کلاس‌های آموزشی و برنامه‌های مشاوره تحصیلی برگزار می‌کند.
این تغییر جایگاه، از مخاطب خدمات کتابخانه به فردی که دانش و تجربه خود را در اختیار دیگران قرار می‌دهد، نمونه‌ای از ظرفیت اجتماعی کتابخانه‌های عمومی است.
کتابخانه در چنین تجربه‌ای، تنها محلی برای دریافت خدمات نیست؛ بلکه به فضایی تبدیل می‌شود که ارتباط افراد با آن می‌تواند در دوره‌های مختلف زندگی ادامه پیدا کند.
از نگاه آذرمهر، مشاهده این مسیر رشد، یکی از خاطرات ارزشمند فعالیت در کتابخانه است.
این روایت یادآور می‌شود که اثرگذاری فرهنگی همیشه در آمارهای کوتاه‌مدت قابل مشاهده نیست.
گاهی نتیجه یک فعالیت فرهنگی، سال‌ها بعد و در قالب بازگشت فردی به جامعه و انتقال تجربه به نسل جدید آشکار می‌شود.
تعامل با نهادهای محلی؛ ضرورتی برای توسعه فعالیت‌ها
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه برای اجرای بخشی از برنامه‌های خود، با نهادهای مختلف همکاری دارد.
به گفته آذرمهر، بسیج، اداره بهزیستی و اداره ورزش و جوانان از جمله مجموعه‌هایی هستند که زمینه تعامل با کتابخانه را فراهم کرده‌اند.
همکاری با بسیج بیشتر در حوزه برنامه‌های فرهنگی، مناسبتی و ترویج مطالعه انجام می‌شود.
تعامل با اداره بهزیستی نیز زمینه برگزاری کارگاه‌های آموزشی مرتبط با خانواده و مهارت‌های زندگی را فراهم کرده است.
در کنار این موارد، همکاری با اداره ورزش و جوانان می‌تواند فرصتی برای اجرای برنامه‌های فرهنگی، آموزشی و نشاط‌آفرین ویژه نوجوانان و جوانان ایجاد کند.
آذرمهر همچنین بر ضرورت گسترش ارتباط با مدارس و مهدهای کودک تأکید دارد.
از منظر توسعه فرهنگی، چنین همکاری‌هایی می‌توانند زمینه حضور گروه‌های مختلف اجتماعی در کتابخانه را فراهم کنند.
با این حال، استمرار و گسترش این فعالیت‌ها نیازمند برنامه‌ریزی مشترک، تعیین مسئولیت‌ها و تعریف اهداف مشخص است.
چالش کتابخانه‌ها؛ وقتی آمار جای اثرگذاری را می‌گیرد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گفت‌وگو با زکیه آذرمهر، به چالش‌های مدیریتی و اجرایی کتابخانه‌های عمومی مربوط می‌شود.
او برخلاف نگاه‌هایی که مشکلات کتابخانه‌ها را صرفاً به کمبود بودجه و تجهیزات محدود می‌کنند، بر مسئله دیگری تأکید دارد: کمبود فرصت برای شناخت نیازهای واقعی جامعه.
به اعتقاد آذرمهر، زمانی که بخش قابل توجهی از وقت کتابدار صرف امور اداری، گزارش‌نویسی و اجرای برنامه‌های مناسبتی می‌شود، فرصت کمتری برای خلاقیت، ارتباط مستقیم با مردم و طراحی برنامه‌های متناسب با نیازهای آنان باقی می‌ماند.
این مسئله در کتابخانه‌هایی که با کمبود نیروی انسانی روبه‌رو هستند، جدی‌تر می‌شود.
او به‌ویژه به شرایط کتابخانه‌های تک‌کتابدار اشاره می‌کند؛ مجموعه‌هایی که در آن‌ها یک نفر باید مسئولیت‌های متنوع اداری، خدماتی و فرهنگی را بر عهده بگیرد.
از نگاه آذرمهر، اجرای برنامه‌های متعدد زمانی ارزشمند است که بتواند به مشارکت پایدار و تغییر ملموس در زندگی مخاطبان منجر شود.
این دیدگاه، یکی از پرسش‌های اساسی مدیریت فرهنگی را پیش می‌کشد:
آیا موفقیت یک کتابخانه را باید با تعداد برنامه‌های برگزارشده سنجید یا با میزان تأثیری که این برنامه‌ها در رفتار مطالعاتی و زندگی مخاطبان ایجاد کرده‌اند؟
پاسخ به این پرسش، می‌تواند مبنایی برای بازنگری در شیوه ارزیابی عملکرد کتابخانه‌های عمومی باشد.
تعداد برنامه‌ها، شمار شرکت‌کنندگان و میزان امانت کتاب، شاخص‌های مهمی هستند؛ اما به‌تنهایی نمی‌توانند تصویری کامل از اثرگذاری فرهنگی ارائه دهند.
میزان استمرار حضور اعضا، رضایت مخاطبان، افزایش علاقه به مطالعه و نتایج آموزشی برنامه‌ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
آینده کتابخانه؛ از مرکز خدماتی تا خانه گفت‌وگوی شهر
زکیه آذرمهر در ترسیم چشم‌انداز آینده کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، بر ضرورت تغییر نگاه به کارکرد این مجموعه تأکید می‌کند.
او معتقد است کتابخانه باید از یک فضای صرفاً خدماتی به پایگاهی زنده برای گفت‌وگو، تعامل و مشارکت مردم تبدیل شود.
یکی از پیشنهادهای او، استفاده از فضای کتابخانه برای برگزاری نشست‌های شورای منطقه و جلسات بررسی مسائل محلی است.
چنین برنامه‌هایی می‌توانند در صورت اجرا و رعایت چارچوب‌های قانونی و اداری، فرصتی برای نزدیک‌تر شدن مردم و مسئولان فراهم کنند.
کتابخانه به‌عنوان فضایی عمومی و فرهنگی، ظرفیت آن را دارد که میزبان نشست‌های آموزشی، گفت‌وگوهای اجتماعی و برنامه‌های مشارکتی باشد.
از سوی دیگر، تشکیل شبکه‌ای از همیاران فرهنگی با حضور مدارس، معلمان، هنرمندان، خانواده‌ها و نهادهای محلی، از دیگر ایده‌های مطرح‌شده از سوی آذرمهر است.
در چنین شبکه‌ای، ظرفیت‌های اجتماعی شهر می‌توانند در طراحی و اجرای برنامه‌های فرهنگی مشارکت داشته باشند.
این رویکرد، فعالیت کتابخانه را از توان محدود کارکنان آن فراتر می‌برد و زمینه مشارکت گسترده‌تر جامعه را فراهم می‌کند.
«روز مطالعه»؛ پیشنهادی برای ساختن یک عادت جمعی
یکی دیگر از ایده‌های مطرح‌شده از سوی کتابدار کتابخانه شهید بهشتی، اختصاص یک روز در ماه به «روز مطالعه» است.
بر اساس این پیشنهاد، شهروندان می‌توانند در روزی مشخص، با دعوت عمومی در فعالیت‌های کتاب‌خوانی و برنامه‌های فرهنگی مشارکت کنند.
برگزاری نشست‌های خانوادگی، معرفی کتاب، مطالعه گروهی و قصه‌گویی در فضای کتابخانه یا پارک مجاور، از جمله فعالیت‌هایی است که می‌توان در چارچوب چنین روزی پیش‌بینی کرد.
مزیت این پیشنهاد، امکان مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی و تبدیل مطالعه به یک رفتار جمعی است.
البته موفقیت آن به تبلیغات مؤثر، همکاری مدارس و نهادهای محلی و استمرار برنامه‌ها وابسته خواهد بود.
تغییر چهره کتابخانه؛ از فضای رسمی به محیطی صمیمی
آذرمهر معتقد است فضای داخلی کتابخانه باید از حالت بیش از اندازه رسمی و خشک فاصله بگیرد و به محیطی صمیمی، زیبا و دعوت‌کننده تبدیل شود.
استفاده از مبلمان راحت، تجهیزات مناسب و طراحی داخلی متناسب با نیاز گروه‌های مختلف، از جمله پیشنهادهای او در این زمینه است.
فضایی که مخاطب در آن احساس آرامش و تعلق داشته باشد، می‌تواند انگیزه بیشتری برای حضور مستمر ایجاد کند.
در این میان، طراحی فضاهای گفت‌وگو و فعالیت گروهی باید به‌گونه‌ای انجام شود که آرامش سالن‌های مطالعه نیز حفظ شود.
ترکیب فضای مطالعه متمرکز با محیط‌های آموزشی و اجتماعی، یکی از موضوعاتی است که در توسعه کتابخانه‌های عمومی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
مطالبه از مسئولان؛ کتابخانه را شریک توسعه فرهنگی بدانید
در بخش پایانی گفت‌وگو، زکیه آذرمهر از مسئولان فرهنگی و اجرایی می‌خواهد کتابخانه‌های عمومی را به‌عنوان شریک جدی توسعه فرهنگی منطقه به رسمیت بشناسند.
او به‌ویژه بر نقش اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی در حمایت از فعالیت‌های فرهنگی تأکید می‌کند.
به گفته وی، معرفی هنرمندان، نویسندگان و کارشناسان، برگزاری نشست‌های مشترک، تأمین تجهیزات و حمایت از برنامه‌های آموزشی و فرهنگی، از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند به گسترش فعالیت کتابخانه کمک کند.
آذرمهر همچنین معتقد است همکاری نهادها باید از سطح اعلام آمادگی و توافق‌های کلی فراتر رود و به برنامه‌های اجرایی مشخص تبدیل شود.
برگزاری جلسات مشترک، تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌ها و پیگیری نتایج فعالیت‌ها، می‌تواند به افزایش اثربخشی همکاری‌ها کمک کند.
سخن پایانی | کتابخانه را با تأثیرش بر زندگی مردم بسنجیم
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه، با پیشینه‌ای که به سال ۱۳۵۸ بازمی‌گردد، بخشی از حافظه فرهنگی شهر است.
این مجموعه در طول سال‌های فعالیت خود، میزبان نسل‌هایی بوده که برای مطالعه، آموزش و دسترسی به کتاب به آن مراجعه کرده‌اند.
امروز، با تغییر نیازهای جامعه و گسترش شیوه‌های دسترسی به اطلاعات، مأموریت کتابخانه‌های عمومی نیز با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است.
آیا کتابخانه باید همچنان عمدتاً بر نگهداری و امانت منابع متمرکز باشد یا می‌تواند به مرکزی برای یادگیری مادام‌العمر، گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی تبدیل شود؟
تجربه کتابخانه شهید بهشتی آشخانه نشان می‌دهد حرکت به سوی نقش دوم، دست‌کم در سطح برنامه‌ها و چشم‌اندازهای مطرح‌شده، امکان‌پذیر است.
اما تحقق کامل این هدف، نیازمند منابع، نیروی انسانی، زیرساخت و حمایت نهادی است.
از منظر سیاست‌گذاری فرهنگی، یکی از مهم‌ترین ضرورت‌ها، عبور از ارزیابی صرفاً کمی فعالیت‌هاست.
تعداد نشست‌ها، کارگاه‌ها و برنامه‌های مناسبتی، به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده میزان موفقیت یک کتابخانه باشد؛ آنچه اهمیت دارد، اثری است که این فعالیت‌ها بر آگاهی، مهارت، مشارکت و کیفیت زندگی مخاطبان بر جای می‌گذارند.
روایت بهزاد کریمیان، نمونه‌ای قابل تأمل از همین نگاه است؛ فردی که زمانی مخاطب خدمات کتابخانه بوده و امروز در همان فضا به آموزش دیگران می‌پردازد.
چنین تجربه‌هایی یادآور می‌شوند که سرمایه‌گذاری فرهنگی، گاهی نتایج خود را در گذر سال‌ها آشکار می‌کند.
کتابخانه شهید بهشتی آشخانه اکنون با نزدیک شدن به پنجاهمین سال فعالیت خود، فرصتی برای بازاندیشی در مسیر آینده دارد.
فرصتی برای آنکه تجربه چند دهه خدمت فرهنگی، با نیازهای نسل جدید پیوند بخورد و ظرفیت‌های موجود به برنامه‌هایی پایدار و اثرگذار تبدیل شود.
اما تحقق این هدف، تنها بر عهده کتابداران نیست.
مدیریت شهری، نهادهای فرهنگی، دستگاه‌های آموزشی، فعالان اجتماعی و خود شهروندان باید در شکل‌گیری آینده این مجموعه سهم داشته باشند.
کتابخانه زمانی به قلب فرهنگی یک شهر تبدیل می‌شود که مردم نه‌تنها برای گرفتن کتاب، بلکه برای اندیشیدن، آموختن، گفت‌وگو و ساختن آینده‌ای بهتر به آن مراجعه کنند.
و شاید مهم‌ترین پرسش پیش روی مدیران فرهنگی خراسان شمالی همین باشد:
آیا کتابخانه‌های عمومی را صرفاً مراکزی برای ثبت آمار فعالیت‌های فرهنگی می‌دانیم یا سرمایه‌هایی راهبردی که می‌توانند در زندگی واقعی مردم تغییر ایجاد کنند؟
پاسخ به این پرسش، می‌تواند آینده کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه و بسیاری از کتابخانه‌های مشابه را روشن‌تر کند.
کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه در یک نگاه
نام کتابخانه: کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه
موقعیت: استان خراسان شمالی، شهرستان سملقان، شهر آشخانه، انتهای پارک وحدت
سال تأسیس: ۱۳۵۸
سابقه فعالیت: حدود ۴۷ سال تا سال ۱۴۰۵
تعداد منابع: حدود ۵۸ هزار نسخه کتاب
منابع بخش کودک: نزدیک به هفت هزار نسخه
امکانات: بخش کودک و نوجوان، مخزن اصلی کتاب، بخش نشریات، تازه‌های کتاب، منابع کمک‌درسی، سالن‌های مطالعه مجزا برای بانوان و آقایان، پانسیون‌های مطالعاتی، نمازخانه، کافی‌نت و مجتمع فرهنگی و هنری
ظرفیت آمفی‌تئاتر: حدود ۱۵۰ نفر
ویژگی آرشیوی: نگهداری روزنامه‌ها و نشریاتی از سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ و سال‌های پس از آن
فعالیت‌های شاخص: طرح «قفسه مهربانی»، قصه‌گویی، شعرخوانی، نشست‌های کتاب‌خوانی، برنامه‌های مادر و کودک، کارگاه‌های تربیت فرزند، مدیریت زمان، تاب‌آوری، مثبت‌اندیشی و مهارت‌های زندگی
نهادهای همکار: بسیج، اداره بهزیستی و اداره ورزش و جوانان
مهم‌ترین نیازهای منابعی: کتاب‌های کاربردی و به‌روز در حوزه کشاورزی، دامداری، پرورش گل و گیاه، پرورش قارچ، هوش مصنوعی و فناوری‌های جدید
چالش‌های اصلی: کمبود نیروی انسانی، حجم وظایف اداری، محدودیت فضای مناسب برای کارگاه‌های مستمر، ضرورت به‌روزرسانی منابع و تقویت همکاری‌های محلی
برنامه‌های پیشنهادی آینده: تشکیل شبکه همیاران فرهنگی، برگزاری روز ماهانه مطالعه، استفاده از ظرفیت پارک وحدت، توسعه فضاهای آموزشی، بهبود محیط داخلی کتابخانه و برگزاری نشست‌های گفت‌وگوی اجتماعی
منبع اطلاعات: گفت‌وگوی مهدی جنتی با زکیه آذرمهر، کتابدار کتابخانه عمومی شهید بهشتی آشخانه
کلیدواژه‌ها: کتابخانه شهید بهشتی آشخانه، زکیه آذرمهر، شهرستان سملقان، کتابخانه‌های عمومی خراسان شمالی، قفسه مهربانی، توسعه فرهنگی، کتاب‌خوانی، هفته‌نامه ارمغان، مهدی جنتی.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.